'Werk in uitvoering' noemt de componist Simeon ten Holt zijn composities waarin de musici tijdens de uitvoering zelf kunnen bepalen hoe vaak ze een thema herhalen en met welke dynamiek ze spelen.'Lemniscaat' is zo'n werk. Het wordt vrijdagavond door het Lambermont Ensemble gespeeld in het Industrion in Kerkrade.

Simeon ten Holt: de tijd in noten stilgezet

Lei Coopmans

MUZIEK - Foutloos rijdt Simeon ten Holt me van zijn huisje in het Noord-Hollandse Bergen naar het station in Alkmaar. Autorijden gaat de bijna tachtigjarige nog heel goed af. Maar met componeren lijkt het gedaan. Al twee jaar heeft hij geen noot geschreven. "Het is alsof de muze mijn huis niet meer weet te vinden.'


Erom treuren kan Ten Holt niet. "Nee, het maakt me juist veel meer ontspannen. Voor mijn omgeving ben ik de laatste twee jaar een aangenamer en vriendelijker mens dan toen ik nog veroordeeld was tot het componeren. Ja, ik kan alleen maken waartoe ik ben veroordeeld. Zomaar een stuk maken in opdracht heb ik nooit gekund. Met een variant op de uitspraak van Harry Mulisch zeg ik: mijn stukken schrijven zichzelf. En toch is het hard werken. Dagenlang aan de piano zitten te spelen zonder dat er zich iets voordoet. En dan opeens, na een week, dient zich de oplossing aan. Daar is die hele week werken wel voor nodig geweest. Maar nu duurt de stilte al twee jaar. Misschien ben ik nu wel klaar, heb ik alles gezegd in muziek wat ik te zeggen heb. En wie niks meer te zeggen heeft moet zwijgen.'

Een beetje teleurstellend is het wel. Eindelijk heb ik de kans de componist te spreken wiens muziek me al jaren ontroert en intrigeert en dan verkeert hij "in een fase van mijn leven dat ik afscheid moet nemen van veroordeeld te zijn tot het componeren'. Vriendelijk blijft hij zijn antwoorden formuleren op mijn vragen, maar tegelijk is er een zekere afstandelijkheid. Terwijl ik beschrijf wat er met me gebeurt bij het luisteren naar zijn muziek, zegt hij: "Grappig is dat. U spreekt voor mij over een periode waar ik ben uitgestapt.'

Simeon ten Holt is als componist in de Nederlandse muziekwereld vooral bekend geworden door zijn werk Canto Ostinato, dat in 1979 in première ging. Een revolutie destijds. Het is een stuk met een pulserend ritme, met eindeloze herhalingen van muzikale patronen en akkoorden waarin langzaam nieuwe elementen insluipen. Een ander kenmerk is de grote interpretatievrijheid. Canto Ostinato en ook latere werken als Lemniscaat, Horizon en Soloduivelsdans kunnen door een, twee, vier of zelfs tien pianisten worden uitgevoerd.
De spelers krijgen een draaiboek met muzikale bouwstenen en bouwen daarmee op het moment van de uitvoering een geheel oorspronkelijk muziekwerk. Ze kunnen een zo'n bouwsteen net zo vaak herhalen als ze willen en er bovendien hun eigen dynamiek aan meegeven. Zo'n uitvoering is dan ook niet alleen een luisterspel, maar tegelijk een fascinerend kijkspel, een muzikaal ritueel, dat anderhalf uur kan duren, maar ook dertig uur, zoals de première van Lemniscaat. De pianisten moeten goed op elkaar letten, elkaar signalen geven, beurtelings de leidende partij op zich nemen, op elkaar reageren. Ten Holt noemt dat "de rotondementaliteit. Het is een sociaal proces, een werk in uitvoering. Als je niet meebeweegt met je omgeving gaat het fout. Echte solisten spelen mijn stukken daarom niet graag, die willen hun eigen weg gaan.'

In zijn fanpost bewaart Ten Holt brieven van mensen die hem schrijven dat ze nog nooit zó door muziek zijn gegrepen als door zijn Canto Ostinato. "Ook hoor ik mensen zeggen dat ze mijn werk meditatief vinden, of dat het ze in trance brengt. Daar ben ik verbaasd over. Ik heb dat niet nagestreefd, alleen de noten opgeschreven die ik moest
schrijven. Maar net zoals de mens meer is dan de optelsom van zijn ledematen en organen, zo is muziek ook meer dan een stel noten achter elkaar. Hoe dat komt, ik kan het niet verklaren. Het enige is, dat ik muziek probeer te maken die beantwoordt aan mijn innerlijke toestand en dat ik zoek naar iets wat met het wezen van de mens te
maken heeft.'

"In Lemniscaat bijvoorbeeld, daarin probeer ik de tijd stil te zetten. Tijd is de ervaring van oorzaak en gevolg. Ik probeer in Lemniscaat oorzaak en gevolg uit elkaar te halen zodat de tijd vanzelf stilstaat. Of het waar is? Tuurlijk is het een theoretische benadering en gaat het erom hoe je de tijd tijdens zo'n stuk ervaart, maar het is het zoeken waard.'

Al in zijn vroege jeugd wist Simeon Ten Holt dat hij moest gaan componeren. "Ik heb daar nooit aan getwijfeld. Of ik talent heb, weet ik niet, maar ik heb wel een sterke wil en volharding. Zelfs in de moeilijkste tijden ben ik op mijn plaats gebleven. Mijn dag komt nog wel, dacht ik dan. Ik heb nooit iets gauw-gauw gedaan. Het is ook pas
sinds Canto Ostinato dat ik als componist meetel, terwijl ik daarvoor toch al veertig jaar muziek geschreven had. En nu, nu groeit die belangstelling al twintig jaar lang gestaag. Zelfs tot in Peru. Ook al heb ik nooit promotie gedaan. Mijn werk zoekt zichzelf een weg over de wereld, net zoals de muziek zich een weg heeft gezocht naar mij. Die weerklank, ja dat geeft een goed gevoel.'

De uitvoering van Lemniscaat, vrijdagavond in het Industrion-in Kerkrade, begint om 20.30 uur -en duurt anderhalf uur. woensdag 28 augustus 2002 

back